Europese AI-verordening: nieuwe verplichtingen treden in, maar is het genoeg?

De Europese AI-verordening is sinds 1 augustus 2024 formeel van kracht, en komende maand volgt een belangrijke nieuwe fase. Vanaf augustus worden de eerste verplichtingen voor aanbieders van AI-systemen voor algemene doeleinden (general-purpose AI, GPAI) van toepassing. De Europese Commissie heeft bevestigd dat de tijdlijn niet wordt aangepast, ondanks felle kritiek vanuit bedrijfsleven en politiek.

Toch blijft de vraag of het huidige tempo voldoende is om het gebruik van AI transparant en beheersbaar te maken. Twee zorgen springen eruit. Enerzijds is er (on)duidelijkheid richting ontwikkelaars en bedrijven: hoe moeten zij aan hun (nieuwe) wettelijke verplichtingen voldoen? Anderzijds duurt het nog ruim een jaar voordat artikel 50 in werking treedt, dat transparantie rondom AI-content reguleert. Dit terwijl de hoeveelheid AI-content rap toeneemt, en niet zonder gevolgen.

Een gefaseerde tijdlijn

De AI-verordening is in werking getreden op 1 augustus 2024. Vanaf februari 2025 is het verbod op bepaalde AI-toepassingen, zoals systemen voor subliminale manipulatie en social scoring (art. 5 AI-verordening), formeel van kracht gegaan. Per 2 augustus 2025 volgen de verplichtingen voor aanbieders van GPAI-modellen. Zij moeten onder ander technische documentatie opstellen, transparant zijn over gebruikte trainingsdata en informatie verstrekken over modelcapaciteiten en -beperkingen (art. 51 e.v. AI-verordening).

Pas op 2 augustus 2026 gaan de bepalingen gelden die direct betrekking hebben op generatieve content. Artikel 50 verplicht aanbieders van generatieve content (zowel ontwikkelaars (lid 2) als gebruikers (lid 4)) om die content duidelijk te labelen, zodat anderen weten dat zij met kunstmatige inhoud te maken hebben. Tot die datum ontbreekt een directe verplichting om zulke labels aan te brengen, hoe grootschalig het gebruik van AI ook is.

Een volledige tijdlijn van de implementatie van de AI-verordening vindt u hier.

Kritiek op 'snelle' invoering
Een groot aantal bedrijven heeft de Europese Commissie opgeroepen om de inwerkingtreding van de verordening met minstens twee jaar uit te stellen.[1] In een brief aan Commissievoorzitter Von der Leyen pleiten grote Europese spelers als ASML, Philips en Picnic voor een ‘innovatievriendelijker’ kader. Zij stellen dat het ontbreken van geharmoniseerde technische standaarden en een definitieve Gedragscode de naleving van de AI-verordening onnodig onzeker maakt.

Ook de Zweedse premier noemde de AI-verordening een voorbeeld van verwarrende regelgeving,[2] omdat er geen gemeenschappelijke normen klaar liggen. De Commissie benadrukt echter dat de wetgeving in werking treedt zoals gepland.[3] Volgens EU-woordvoerder Thomas Regnier zijn de deadlines wettelijk vastgelegd: “We have legal deadlines established in a legal text. The provisions kicked in February, general purpose AI model obligations will begin in August, and next year, we have the obligations for high-risk models that will kick in in August 2026.” Dat de eindversie van de Gedragscode is vertraagd verandert daar niets aan.

Het is afwachten geblazen wat het effect zal zijn van de nieuwe regelgeving op de bedrijfsvoering van AI-bedrijven. Hoewel de aangewezen toezichthoudende autoriteiten (in Nederland de AP) nog steeds in de voorbereidende fase zitten, neemt het risico op zowel klachtenprocedures (art. 85 AI-verordening) als civiele claims enorm toe wanneer de bepalingen eenmaal van kracht gaan. Het naleven van de nieuwe verplichtingen en de onduidelijkheid daaromheen zullen bovendien een boel kosten met zich meebrengen.

De rappe opkomst van “AI slop”
De andere kant van het debat is dat de verordening juist te langzaam ingaat waar het gaat om transparantie voor consumenten. Tot augustus 2026 bestaat er geen harde verplichting om AI-content te labelen als zodanig. Hoewel platforms als YouTube, TikTok en Instagram aan gebruikers wel al die optie bieden, ontbreekt strikte handhaving. Spotify biedt de mogelijkheid überhaupt niet, wat mogelijk verklaart dat een volledig gegenereerde muziekband (inclusief muziek, bandleden, afbeeldingen - tezamen bekend als “The Velvet Sundown”) in korte tijd de aandacht heeft getrokken van ruim een miljoen maandelijkse luisteraars. En zo zijn er nog vele andere voorbeelden. Ongetwijfeld zal er een doelgroep zijn voor AI-muziek, maar het ligt voor de hand dat een aanzienlijk deel van de luisteraars niet door lijkt te hebben dat het om gegenereerde muziek gaat, en dat is zorgelijk.

Het aanbod van AI-content groeit in een rap tempo. Hoewel die content aanvankelijk eenvoudig te herkennen was, is de ‘kwaliteit’ inmiddels zo hoog dat veel gebruikers het verschil niet meer zien of horen, wat duidelijk kan worden afgeleid uit achtergelaten comments. De content is vaak bizar en onnavolgbaar, en wordt in feite gedeeld voor het genereren van traffic en advertentieopbrengsten. Dergelijke content, in toenemende mate aangeduid als AI “slop”, concurreert met ‘gewone’, authentieke content, die steeds verder op de achtergrond wordt gedrukt met alle gevolgen van dien (meer hierover in dit artikel). Enerzijds omdat de hoeveelheid AI-content onmogelijk kan worden bijgehouden door menselijke scheppers, en anderzijds omdat AI-systemen in staat zijn de meest prikkelende beelden en geluiden te genereren (als gevolg van een intensieve trainingsfase waarbij talloze beschermde werken worden geanalyseerd - een juridisch debat op zichzelf). Hierdoor weet AI-content de aandacht van gebruikers gemakkelijk te trekken, met als gevolg dat de content weer opnieuw door algoritmes wordt aanbevolen. Het heeft iets dystopisch: het ene systeem produceert content voor het andere, met de mens als passieve consument.

Verschillende partijen komen tot verschillende voorspellingen, maar één ding is zeker: de hoeveelheid generatieve content op het internet zal alleen maar verder toenemen. Dat wekt de vraag of augustus 2026 niet te laat is voor de inwerkingtreding van transparantieverplichtingen. Beter laat dan nooit, uiteraard, maar wie weet wat de (maatschappelijke) effecten zijn van langdurige blootstelling aan AI slop. YouTube neemt het heft deels in eigen handen, en kondigde recent een wijziging aan in haar beleid: per 15 juli wordt “Mass-produced, low-effort” content niet langer gemonetariseerd.[4] Bizarre, onnavolgbare AI-video's kunnen daar al gauw onder vallen, en dat lijkt ook precies de bedoeling. Door de financiële stimulans weg te nemen, zou de sterke toestroom van AI-content kunnen worden afgeremd.

Afsluitend
De AI-verordening is ambitieus en ingrijpend. De komende maand treedt een belangrijk deel van de regels in werking, ondanks stevige kritiek en oproepen tot uitstel. Dat laat zien dat de Commissie zich niet zomaar laat afschrikken en vasthoudt aan de oorspronkelijke tijdlijn. Toch blijft het een open vraag of die tijdlijn voldoende is om consumentenbescherming en transparantie te garanderen in een digitale omgeving waar AI-content sneller groeit dan wetgeving ooit kan bijhouden.