Blog
Steeds meer mensen procederen met AI, maar winnen zij ook? Onderzoek wijst van niet
Redactie
Nadat Nan Zhong tevergeefs tientallen advocaten had benaderd, gebruikte hij generatieve AI om zelf discriminatiezaken te beginnen tegen vier Amerikaanse universiteiten.[1] Zhong noemt de technologie een game changer. Hij gebruikt haar om, ondanks gebrek aan juridische opleiding, processtukken op te stellen en zich een weg te banen door het Amerikaanse rechtssysteem. Hij is niet de enige. Twee recente onderzoeken wijzen op een sterke toename van civiele procedures waarin mensen zonder advocaat optreden. Levert AI dan inderdaad de beloofde democratisering van het recht? Dat dan weer niet: de meeste zaken worden afgewezen en AI lijkt de kans op succes niet te vergroten.
Sterke toename van procedures zonder advocaat
In de Verenigde Staten kunnen procespartijen, net als in bepaalde Nederlandse procedures, zonder advocaat optreden. Zij worden dan aangeduid als pro se litigants. Tussen 2005 en 2022 begonnen dergelijke partijen gemiddeld ongeveer 23.000 nieuwe federale zaken per jaar. Dat aantal steeg volgens een onderzoek van Anand Shah en Joshua Levy naar 27.370 zaken in 2023, 31.478 in 2024 en 41.490 in 2025. Het aandeel civiele procedures dat zonder advocaat werd begonnen, lag jarenlang rond de 11 procent, maar bereikte in 2025 16,8 procent. Cohen-Sasson komt in een afzonderlijk onderzoek tot een vergelijkbare conclusie.
In hoeverre is de stijging aan AI toe te schrijven?
De stijging valt weliswaar samen met de opkomst van ChatGPT en vergelijkbare systemen, maar daarmee is nog niet bewezen dat AI haar heeft veroorzaakt. De onderzoeken bevatten wel verschillende aanwijzingen voor zo’n verband.
De groei concentreert zich volgens Shah en Levy vooral bij relatief ‘simpele’ zaken, zoals consumentengeschillen en arbeidsdiscriminatie. Bij complexere procedures over bijvoorbeeld octrooien en productaansprakelijkheid is geen vergelijkbare toename zichtbaar. Daarnaast onderzochten Shah en Levy een willekeurige steekproef van 1.600 klachten uit de periode van 2019 tot en met begin 2026 (200 per jaar). De stukken werden geanalyseerd met een detectiesysteem van Pangram Labs. In de jaren vóór de introductie van ChatGPT werd bij slechts 0,1 procent van de stukken AI-gegenereerde tekst vermoed. Dat percentage steeg naar 3,5 procent in 2024, 10,5 procent in 2025 en 18 procent aan het begin van 2026. Ook Cohen-Sasson analyseert processtukken, waarbij hij kijkt naar de variatie in zinslengte en het gebruik van woorden die relatief vaak in AI-teksten voorkomen. Hij constateert een vergelijkbare toename. Bovendien blijken stukken met AI-consistente kenmerken relatief vaak afkomstig van personen die voor het eerst een klacht indienen.
Enige nuance is op zijn plaats. Zo tonen de bevindingen niet definitief aan dat de geïdentificeerde stukken daadwerkelijk met AI zijn geschreven. AI-detectoren zijn immers niet feilloos. De toename van procedures kan daarnaast gedeeltelijk worden verklaard door economische omstandigheden, zoals stijgende schulden en betalingsachterstanden. Ook tijdens de financiële crisis nam het aantal procedures zonder advocaat toe, terwijl generatieve AI toen nog niet beschikbaar was. Volgens Jason Tashea, directeur bij de National Center for State Courts, bevestigen de onderzoeken hooguit dat steeds meer mensen AI gebruiken bij het opstellen van processtukken. Hij noemt dat geen verrassing.
Maar... het aantal overwinningen blijft gelijk
De beschikbaarheid van AI heeft tot nu toe geen duidelijke verbetering van de procesresultaten opgeleverd. Shah en Levy zien nauwelijks verandering in de algemene uitkomsten van zaken zonder advocaat. Vóór de brede introductie van generatieve AI werd ongeveer 60 procent van deze zaken afgewezen, tegenover 63 procent daarna. Het aandeel schikkingen steeg van ongeveer 20 naar 23 procent. In beide perioden wonnen zelfprocederende eisers minder dan 1 procent van de zaken.
Cohen-Sasson vindt binnen zijn selectie aanwijzingen dat klachten met AI-consistente kenmerken zelfs slechter presteren. Van deze klachten werd 61,1 procent afgewezen, tegenover 53,6 procent van de overige klachten. Ook eindigden zij vaker voordat de wederpartij inhoudelijk op de klacht had geantwoord: 47,8 tegenover 39 procent. De klachten met AI-kenmerken bevatten gemiddeld wel meer juridische verwijzingen en leken daardoor in formeel opzicht uitvoeriger. Voor het percentage gewonnen zaken werd geen statistisch significant verschil gevonden. Binnen de groep zaken waarin een duidelijke winnaar kon worden aangewezen, wonnen de vermoedelijke AI-gebruikers 6,4 procent van de procedures, tegenover 8,4 procent van de overige zaken.
Waarom blijft het aantal overwinningen gelijk?
Volgens Cohen-Sasson heeft de introductie van AI twee filters verzwakt die voorheen veel zaken buiten de rechtszaal hielden. De eerste is de inspanning die nodig is om zelfstandig een juridisch bruikbaar processtuk op te stellen. Wie geen advocaat kon vinden of betalen, moest zelf de relevante regels opzoeken, een juridische grondslag formuleren en aan de procedurele vereisten voldoen. Dat kost al snel zeeën van tijd. Generatieve AI kan daarentegen binnen enkele minuten een klacht produceren, die in ieder geval professioneel oogt.
De tweede filter betreft de advocaat. Een advocaat beoordeelt niet alleen hoe een zaak moet worden verwoord, maar ook of de feiten een juridische vordering kunnen dragen, of de juiste partij wordt aangesproken en of er procedurele belemmeringen bestaan. Hij of zij kan een potentiële cliënt adviseren om niet te procederen. Bij gebruik van een chatbot is dat niet vanzelfsprekend. Generatieve modellen hebben juist de neiging de veronderstellingen van de gebruiker te bevestigen en diens gewenste redenering zo overtuigend mogelijk uit te werken, ongeacht de kans van slagen. AI kan een juridisch zwakke zaak dan ook voorzien van veel (irrelevante) verwijzingen, imposante taal en een samenhangende structuur. Maar dat neemt gebreken in de feiten, de rechtsgrond of de processtrategie niet weg. Het kan die gebreken zelfs moeilijker zichtbaar maken voor de gebruiker, omdat een professioneel geformuleerd stuk de indruk wekt dat ook de juridische inhoud deugt.
De AI-paradox: meer toegang, niet meer succes
Voorstanders van AI stellen graag dat de technologie het recht democratiseert. En in zekere zin lijkt dat waar: wie met behulp van AI een klacht kan opstellen, heeft gemakkelijker toegang tot een juridische procedure. Echter, daarmee beschikt die persoon nog niet meteen over juridisch inzicht of een betrouwbare manier om zijn rechten af te dwingen. In veel gevallen levert de gestarte procedure dan ook niets op. Daarin schuilt de paradox die AI creëert.
Het betekent overigens niet dat de ontwikkeling uitsluitend negatief moet worden beoordeeld. Ook een zaak die uiteindelijk wordt afgewezen, kan voor een rechtzoekende waarde hebben. AI kan mensen helpen hun geschil te structureren, de wederpartij tot een reactie te bewegen of een rechterlijke beoordeling te verkrijgen die anders buiten bereik was gebleven. Een laag winstpercentage bewijst daarom niet zonder meer dat de technologie geen bijdrage levert aan de toegang tot het recht. Tegelijkertijd zijn de gevolgen voor de rechtspraak aanzienlijk. Wanneer meer mensen omvangrijke processtukken en opeenvolgende verzoeken indienen, moeten rechters die stukken beoordelen, ook als de onderliggende vordering weinig kansrijk is. De kosten van het opstellen zijn door AI sterk gedaald, terwijl de beoordeling nog steeds menselijke tijd en juridische deskundigheid vereist. Dat verhoogt de werkdruk en kan uiteindelijk tot langere procedures leiden.
Voor Nederland bestaan voor zover bekend nog geen vergelijkbare cijfers. Een rechtstreekse vergelijking is bovendien lastig. In Nederlandse civiele procedures buiten de kantonrechter is een advocaat doorgaans verplicht. Bij de kantonrechter en in het bestuursrecht mogen burgers wel zelfstandig procederen. Juist daar zou generatieve AI de praktische drempel tot het opstellen van een dagvaarding, verzoekschrift, beroepschrift of verweer kunnen verlagen.
Kortom
De Amerikaanse onderzoeken geven sterke aanwijzingen dat generatieve AI het voor mensen zonder advocaat gemakkelijker maakt om een rechtszaak te beginnen. Zij tonen vooralsnog niet aan dat deze mensen daardoor vaker hun recht halen. Vermoedelijk met AI opgestelde klachten zien er netjes uit en bevatten zelfs extra juridische verwijzingen, maar worden relatief vaak afgewezen, al dan niet in een vroeg stadium. AI vergroot dan ook vooral de mogelijkheid om zelfstandig een processtuk op te stellen. Voor effectieve toegang tot het recht blijven professioneel advies en een kansrijke zaak bepalend.
[1] J. Karp, ‘AI Drives Spike In Pro Se Filings But Not Courtroom Success’, LAW360, https://www.law360.com/pulse/articles/2512858?
AI-forum 2026/3
Het merkenrecht als middel tegen onrechtmatig voice cloning: is het echt een goede zet?
Audiomerken lijken met de verdere opkomst van AI als paddenstoelen uit de grond te schieten. Het doel: bescherming bieden tegen het onrechtmatig gebruik van de stem van een persoon in deepfakes. Vooral bekende personen lijken de oplossing voor onr...
De AI-shaped lawyer: drie reflexen voor een vak in transitie
Het juridische vak praat al een decennium over verbreding. De T-shaped lawyer was in 2015 het antwoord: diepe (verticale) juridische expertise aangevuld met horizontale skills — projectmanagement, technologiebegrip, commercieel inzicht, communicat...
Uber krijgt recordboete voor geautomatiseerd blokkeren van chauffeurs
De Autoriteit Persoonsgegevens (AP) heeft Uber een boete van bijna 825 miljoen euro opgelegd wegens het geautomatiseerd blokkeren van chauffeurs. Volgens de toezichthouder nam Uber besluiten met grote gevolgen voor chauffeurs zonder hen daarover v...
De AI-verordening labelt de verkeerde vraag: deepfakes, reclame en wat artikel 50 over het hoofd ziet
In het voorjaar van dit jaar gebeurde er iets opmerkelijks. In aanloop naar de FIFA World Cup™ lanceerde Lego zijn reclamespot op social media met stervoetballers Messi, Ronaldo, Mbappé en Vinícius Jr., met de hashtag #HonestlyItsNotAI.[1] Wereldw...
Kan AI het auteursrecht juist redden? Een nieuwe visie op licenties in het AI-tijdperk
Mogen ontwikkelaars van generatieve AI auteursrechtelijk beschermde werken gebruiken voor de training van hun modellen? En zo ja, onder welke voorwaarden? De discussie wordt al langere tijd gevoerd, maar juridische duidelijkheid laat nog op zich w...
Claim vóór 1 oktober uw vroegboekkorting voor het Nationaal AI & Data congres 2026
Op donderdag 5 november 2026 vindt in Amsterdam opnieuw het Nationaal AI & Data congres plaats (lees hier een uitgebreide terugblik op de vorige editie). Onder leiding van Astrid Sixma (Kennedy Van der Laan) en Menno Weij (The Data Lawyers) bespre...
Nieuwe transparantieverplichtingen vanaf 2 augustus 2026: dit is alles wat je moet weten over artikel 50 AI-verordening
Op 2 augustus 2026 treden de transparantieverplichtingen van artikel 50 AI-verordening in werking. Aanbieders van chatbots en andere companions moeten gebruikers erop gaan wijzen dat ze met een AI-systeem communiceren. Voor aanbieders van generati...
Therapie met ChatGPT: beschermt de AI-verordening psychisch kwetsbare gebruikers?
Generatieve AI-chatbots worden steeds vaker gebruikt als digitale gesprekspartner of zelfhulpmiddel bij psychische klachten. Voor psychisch kwetsbare gebruikers kan die laagdrempelige beschikbaarheid steun bieden, maar zij brengt ook risico’s mee,...
Advocaten steeds vaker én harder bestraft voor verkeerd gebruik van AI (in binnen- en buitenland)
Generatieve AI heeft een vaste plek veroverd in de juridische praktijk. Advocaten gebruiken AI-tools om onderzoek te doen, documenten te analyseren en processtukken op te stellen. Maar met het toenemende gebruik groeit ook het aantal gevallen waar...
Openbaar is niet vogelvrij: nieuwe EDPB-richtlijnen over webscraping voor generatieve AI onder de AVG
Voor de ontwikkeling van generatieve AI zijn grote hoeveelheden data nodig. Veel AI-ontwikkelaars verzamelen die data door middel van webscraping: het geautomatiseerd ophalen van informatie van het openbare internet. Gescrapete bronnen bevatten ni...
