Hoe GPT-NL en Nextcloud de afhankelijkheid van Big Tech helpen terugdringen

In een wereld waarin taalmodellen als ChatGPT razendsnel terrein winnen, groeit ook het besef van afhankelijkheid. De meeste krachtige AI-systemen worden gebouwd en beheerd door een handvol grote Amerikaanse technologiebedrijven, die beperkte transparantie bieden over hun werking en databronnen. Dat leidt tot zorgen over privacy, auteursrechten en maatschappelijke controle. Nederland zet daarom een nieuwe stap met de ontwikkeling van GPT-NL: een open, transparant en toetsbaar taalmodel dat wél aansluit bij Nederlandse en Europese waarden. Wat is GPT-NL precies, en hoe verhoudt het zich tot buitenlandse modellen? En waarom keren Europese landen zich steeds vaker af van Amerikaanse Big Tech?

Wat is GPT-NL?

GPT-NL is een open taalmodel in ontwikkeling door TNO, SURF en het Nederlands Forensisch Instituut (NFI), met financiering van het ministerie van Economische Zaken en Klimaat (13,5 miljoen euro). Het model wordt gebouwd als transparant alternatief voor Amerikaanse AI-modellen, met nadruk op publieke waarden, juridische verantwoording en controleerbaarheid.

De ontwikkeling verloopt in twee fasen. In het eerste jaar wordt het model gebouwd met input van kennisinstellingen, overheden en andere partners. Daarna volgt een fase van exploitatie, waarbij GPT-NL breed beschikbaar komt voor toepassing en doorontwikkeling. De nationale supercomputer Snellius levert de benodigde rekenkracht.

Een belangrijk onderdeel van GPT-NL is het werven van dataleveranciers. In een zorgvuldig driestappenproces kunnen instellingen data aanleveren, waarbij licentievoorwaarden worden vastgelegd en de rechtmatigheid van het datagebruik wordt gewaarborgd. Persoonsgegevens worden verwijderd en auteursrechthebbenden krijgen een deel van de opbrengsten. Leveranciers kunnen bovendien deelnemen aan een content board die toezicht houdt op het gebruik en de richting van het project.

Waarom GPT-NL?

GPT-NL is een poging om controle terug te winnen over AI-infrastructuur. Amerikaanse modellen zijn vaak gesloten over hun trainingsdata, hanteren onduidelijke licentievoorwaarden en brengen reële privacyrisico’s met zich mee. GPT-NL biedt een alternatief dat inspeelt op deze maatschappelijke en juridische zorgen. In tegenstelling tot buitenlandse modellen, wordt bij GPT-NL niet alleen vooraf toestemming gevraagd voor datagebruik, maar wordt er ook gedeeld in de waarde die eruit voortkomt. Het is een model waarin makers zeggenschap houden over hun werk, en gebruikers inzicht krijgen in de herkomst en werking van de technologie.

Deze benadering sluit aan bij de bredere Europese discussie over AI-regulering, waarbij het waarborgen van fundamentele rechten en transparantie als uitgangspunt geldt. De opt-out regeling uit de DSM-richtlijn (art. 4 lid 3), bedoeld om tekst- en datamining van beschermd materiaal te begrenzen, is daarin een belangrijke eerste stap. Maar zolang buitenlandse modellen deze regeling negeren of moeilijk te controleren blijven, is de behoefte aan Europese alternatieven groter dan ooit.

De geopolitieke context

Nederland is niet het enige land dat werkt aan een eigen taalmodel. Ook Duitsland en Zweden hebben vergelijkbare initiatieven. Uiteindelijk is het doel om toe te werken naar een krachtig Europees taalmodel, met GPT-NL als een van de bouwstenen, aldus TNO-onderzoeker Selmar Smit. Die ontwikkeling vindt plaats tegen een achtergrond van toenemende geopolitieke spanningen, waarin de afhankelijkheid van Amerikaanse Big Tech steeds problematischer wordt geacht.

De verschuiving is zichtbaar in bredere zin. Ook het Duitse cloudbedrijf Nextcloud ziet een sterke toename in aanvragen van Europese en Nederlandse overheden die af willen van Amerikaanse cloudproviders. Nextcloud biedt een open source-platform voor documentdeling, realtime samenwerking, videobellen, agendabeheer en andere digitale functionaliteiten. Volgens CEO Frank Karlitschek is de roep om digitale soevereiniteit concreet geworden sinds de herverkiezing van Trump en de recente internationale spanningen. Veel lokale overheden beschouwen afhankelijkheid van Amerikaanse techreuzen als een reëel risico voor autonomie en gegevensveiligheid.

Ethische, legale en robuuste AI

GPT-NL laat zien dat het mogelijk is om AI te ontwikkelen op basis van transparantie, juridische zorgvuldigheid en Europese publieke waarden. Het project is een poging om minder afhankelijk te worden van ondoorzichtige buitenlandse systemen, en tegelijkertijd een brug te slaan tussen technologische innovatie en maatschappelijke verantwoordelijkheid.

In een tijd waarin privacy, auteursrecht en democratische controle onder druk staan, is investeren in eigen AI-infrastructuur geen luxe, maar een bittere noodzaak. Alleen zo bouwen we aan een digitale toekomst die écht in dienst staat van de samenleving. GPT-NL is daarin geen eindpunt, maar een begin.